पीएमएसवायएम (PMSYM) किंवा प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजना हा भारत सरकार आणि त्याच्या श्रम व रोजगार मंत्रालयाचा एक उपक्रम आहे. हा उपक्रम फेब्रुवारी २०१९ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते सुरू करण्यात आला.

पीएमएसवायएम (PMSYM) ही एक ऐच्छिक आणि अंशदायी निवृत्तीवेतन योजना आहे, जी एनपीएस (राष्ट्रीय निवृत्तीवेतन योजना) पेक्षा वेगळी आहे. ही योजना २०१९ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात असंघटित क्षेत्रासाठी सुरू करण्यात आली होती, ज्यामध्ये सदस्यांना वयाच्या ६० वर्षांनंतर दरमहा किमान ३,००० रुपयांची निवृत्तीवेतन रक्कम मिळते. तथापि, त्यांना वयाच्या ६० वर्षांपर्यंत दरमहा ५५ ते २०० रुपयांचे योगदान द्यावे लागेल. ही १८ ते ४० वयोगटातील कामगार वर्गाच्या गरजा लक्षात घेऊन तयार केलेल्या भारत सरकारच्या सर्वात मोठ्या निवृत्तीवेतन योजनांपैकी एक आहे. असंघटित कामगारांना त्यांच्या वृद्धापकाळात आर्थिक सुरक्षा आणि संरक्षण देणे, हे या योजनेचे उद्दिष्ट आहे.

ही योजना केंद्रीय कामगार आणि रोजगार मंत्रालयाच्या देखरेखीखाली व प्रशासनाखाली चालते आणि ती एक केंद्रीय क्षेत्राची योजना आहे. तिची अंमलबजावणी सीएससी (कॉमन सर्व्हिस सेंटर्स) आणि भारतीय आयुर्विमा महामंडळ (LIC) मार्फत केली जाते. या योजनेअंतर्गत पेन्शनचे वितरण करण्याची जबाबदारीही एलआयसीचीच असते.

प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजनेच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांवर एक नजर टाकूया.

२०१९ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात पीएमएसवायएम (PMSYM) योजना सुरू करण्यात आली आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते तिचे अनावरण करण्यात आले. ही योजना १५ फेब्रुवारी २०२० पासून प्रभावी करण्यात आली असून, बांधकाम कामगार, रस्त्यावरील विक्रेते, डोक्यावर ओझे वाहणारे, रिक्षाचालक, धोबी, घरगुती कामगार, शेतमजूर, हातमाग कामगार, चामड्याचे काम करणारे, विडी कामगार, चांभार आणि तत्सम स्वरूपाच्या इतर व्यवसायांमधील असंघटित कामगारांना आर्थिक सुरक्षा प्रदान करणे, हे तिचे उद्दिष्ट आहे.

पेन्शन योजनेअंतर्गत दरमहा ५५ ते २०० रुपयांचे योगदान देणे आवश्यक आहे. सरकार आणि वर्गणीदार यांच्या ठेवींचे प्रमाण ५०:५० आहे. ही रक्कम वर्गणीदाराच्या बँक खात्यातून किंवा जन धन खात्यातून आपोआप वजा केली जाऊ शकते.

पेन्शन योजनेसाठी वयोमर्यादा १८ ते ४० वर्षे आहे. ४० वर्षांपेक्षा जास्त वय असलेली व्यक्ती यासाठी पात्र नाही. एकदा या योजनेत सामील झाल्यावर, व्यक्तीला वयाच्या ६० वर्षांपर्यंत योगदान देत राहावे लागेल.

किमान निवृत्तीवेतनाची रक्कम ३,००० रुपये आहे आणि सदस्य ६० वर्षांचा झाल्यावर ते सुरू होते.

ज्यांचे मासिक उत्पन्न १५,००० रुपयांपेक्षा कमी आहे, त्यांच्यासाठी पेन्शन योजना उपलब्ध आहे.

सदस्याचा मृत्यू झाल्यास, जोडीदाराला निवृत्तीवेतनाच्या ५०% रक्कम कौटुंबिक निवृत्तीवेतन म्हणून मिळेल. हा नियम फक्त जोडीदारांना लागू होतो आणि मुलांना लागू होत नाही.

सदस्य दहा वर्षांच्या आत पेन्शन योजनेतून मुदतपूर्व पैसे काढू शकतात. अशा परिस्थितीत, त्यांनी भरलेले योगदान आणि बचत खात्यावरील व्याजदर दिला जाईल. जर एखाद्या सदस्याने १० वर्षे पूर्ण झाल्यावर, परंतु वयाच्या ६० वर्षांपूर्वी पैसे काढले, तर त्याने/तिने भरलेले योगदान आणि व्याज/बचत बँक खात्यावरील व्याज (यापैकी जी रक्कम जास्त असेल ती) दिली जाईल.

PMSYM योजनेत केलेल्या गुंतवणुकीवर कर्ज मिळू शकत नाही.

योजनेसाठी नोंदणी करताना लाभार्थ्याद्वारे नामनिर्देशित व्यक्तीचे नाव जोडले जाऊ शकते.

• योजना प्रारंभ
• मासिक योगदान
• वयोमर्यादा
• पेन्शनची रक्कम
• मासिक पगार
• लाभार्थीचा मृत्यू
• मुदतपूर्व पैसे काढणे
• कर्ज सुविधा
• नामांकन सुविधा

प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजनेच्या काही फायद्यांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश आहे.

वयाच्या ६० व्या वर्षी, या योजनेअंतर्गत नोंदणी केलेल्यांना किमान ३,००० रुपयांचे निवृत्तीवेतन मिळेल.

सदस्याचे निधन झाल्यास, जोडीदाराला निवृत्तीवेतनाच्या रकमेपैकी ५०% रक्कम कौटुंबिक निवृत्तीवेतन म्हणून मिळेल.

जर एखाद्या पात्र सदस्याने नियमितपणे योगदान दिले असेल आणि वयाच्या ६० वर्षांपूर्वी कोणत्याही कारणामुळे त्याला कायमचे अपंगत्व आले आणि तो पुढे योगदान देण्यास असमर्थ ठरला, तर यावर एक उपाय आहे. अशावेळी जोडीदार नियमितपणे योगदान देऊन ही योजना सुरू ठेवू शकतो. जोडीदार जमा केलेल्या रकमेतील (योगदान + पेन्शन फंड/बचत बँकेच्या दराने मिळणारे व्याज, यापैकी जी रक्कम जास्त असेल) वाटा घेऊन या योजनेतून बाहेरही पडू शकतो.

जर सदस्याने दहा वर्षांच्या आत योजनेतून पैसे काढले, तर बचत खात्यातील वर्गणी आणि व्याज त्याला/तिला दिले जाईल. जर हे दहा वर्षांनंतर, परंतु वयाच्या ६० वर्षांपूर्वी केले, तर व्याजासह वर्गणी किंवा बचत बँक खात्यातील व्याज (यापैकी जी रक्कम जास्त असेल ती) दिली जाईल.

• किमान निवृत्तीवेतन
• मृत्यूवर
• अपंगत्वावर
• मुदतपूर्व पैसे काढण्यावर

पीएमएसवायएम योजनेसाठी पात्रतेचे निकष खालीलप्रमाणे आहेत:

• सदस्य हा असंघटित क्षेत्रातील कामगार असावा.
• सदस्याचे वय १८ ते ४० वर्षांच्या दरम्यान असावे.
• कामगाराचे मासिक उत्पन्न १५,००० रुपये किंवा त्यापेक्षा कमी असावे.
• कामगार कोणत्याही संघटित क्षेत्रात, म्हणजेच ईएसआयसी/एनपीएस/ईपीएफओचे सदस्यत्व असलेल्या संस्थेत, कार्यरत असू शकत नाही.
• सदस्य आयकरदाता असू शकत नाही.
• ग्राहकांकडे सक्रिय मोबाईल फोन नंबर आणि आधार कार्ड असणे आवश्यक आहे.
• त्यांच्याकडे IFSC सह बचत बँक किंवा जन धन बँक खाती देखील असावीत.

इच्छुक आणि पात्र व्यक्ती त्यांच्या घराजवळच्या कॉमन सर्व्हिस सेंटरला (CSC) भेट देऊन PMSYM योजनेसाठी नोंदणी करू शकतात. ही माहिती LIC आणि कामगार व रोजगार मंत्रालयाच्या वेबसाइटवर उपलब्ध आहे.

नोंदणीसाठी ग्राहकांना त्यांचे आधार कार्ड, बचत/जन धन खात्याचा तपशील आणि आयएफएससी कोड यांसारख्या कागदपत्रांसोबतच बँक पासबुक/बँक स्टेटमेंटची प्रत/रद्द केलेला चेक आवश्यक असेल. त्यांना ओटीपीची पडताळणी करण्यासाठी एक सक्रिय मोबाईल नंबर आणि खाते उघडण्यासाठी सुरुवातीचे रोख योगदान देखील आवश्यक असेल.

नोंदणीची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

• सीएससी व्हीएलई (ग्रामस्तरीय उद्योजक) पडताळणीसाठी ग्राहकाचे नाव, आधार कार्ड क्रमांक आणि जन्मतारीख (आधारनुसार) प्रविष्ट करतील. हे यूआयडीएआय डेटाबेस आणि डेमोग्राफिक ऑथोरायझेशनद्वारे केले जाईल.
• त्यानंतर व्हीएलई मोबाईल नंबर, बँक खात्याचा तपशील, जोडीदाराची आणि नामनिर्देशित व्यक्तीची माहिती, आणि ईमेल ॲड्रेस प्रविष्ट करून नोंदणी पूर्ण करेल.
• यानंतर, प्रणाली ग्राहकाच्या वयानुसार प्रत्येक महिन्याला वर्गणीची गणना करेल.
• त्यानंतर सदस्याला व्हीएलईला सुरुवातीच्या वर्गणीची रक्कम भरावी लागते.
• त्यानंतर सिस्टम ग्राहकाच्या सहीसाठी ऑटो-डेबिट मॅन्डेट फॉर्म तयार करेल. त्यानंतर व्हीएलई (VLE) तो स्कॅन करून अपलोड करेल.
• प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर, एक अद्वितीय स्पॅन (श्रम योगी पेन्शन खाते क्रमांक) तयार केला जाईल. त्यानंतर श्रम योगी कार्ड छापून ग्राहकाला दिले जाईल.