10 મિનિટ વાંચ્યું
7 મિનિટ વાંચ્યું
કર
04th Nov 2025
પરોક્ષ કર શું છે? અર્થ, વ્યાખ્યા અને પ્રકારો | SBI લાઇફ
પરોક્ષ કર શું છે?
પરોક્ષ કર શું છે?
બે પ્રકારના કર છે - પ્રત્યક્ષ કર અને પરોક્ષ કર. પરોક્ષ કર માલ અને સેવાઓના વપરાશ પર લાદવામાં આવે છે. પરોક્ષ કર ચૂકવવાનો બોજ ઉત્પાદક અથવા સેવા પ્રદાતા પર નહીં પરંતુ તે ઉત્પાદનો અથવા સેવાઓનો ઉપયોગ કરતા ગ્રાહક પર આવે છે.
કરદાતા દ્વારા સરકારને સીધો પરોક્ષ કર ચૂકવવામાં આવતો નથી. તેથી, તેનું નામ "પરોક્ષ કર" રાખવામાં આવ્યું છે.
ભારતમાં પરોક્ષ કર
ભારતમાં પરોક્ષ કર
ભારત સરકાર વિવિધ પ્રકારના પરોક્ષ કર વસૂલ કરે છે, અને લાગુ પડતા કરની ટકાવારી એકસમાન નહોતી. ઊભી થતી કોઈપણ મૂંઝવણને દૂર કરવા માટે, ભારત સરકારે 1 જુલાઈ 2017 ના રોજ ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) શરૂ કર્યો. GST એ ઘણા નાના પરોક્ષ કરનું સ્થાન લીધું છે.
ભારતમાં પરોક્ષ કરના વિવિધ પ્રકારો
ભારતમાં પરોક્ષ કરના વિવિધ પ્રકારો
ભારત સરકાર વિવિધ પ્રકારના પરોક્ષ કરવેરા વસૂલ કરે છે. અહીં પરોક્ષ કરની યાદી છે:
સર્વિસ ટેક્સ (SGST)
ભારતમાં સેવા પ્રદાતાઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી અથવા પૂરી પાડવા માટે સંમત થયેલી સેવાઓની ચોક્કસ સૂચિ પર સેવા કર વસૂલવામાં આવે છે. સેવા પ્રદાતાઓ આ કર તેમના ગ્રાહકો અથવા ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલ કરે છે.
એક્સાઇઝ ડ્યુટી
ભારતમાં ઉત્પાદિત અથવા ઉત્પાદિત થતી વસ્તુઓના વેચાણ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી લાદવામાં આવે છે. સરકાર આ કર ઉત્પાદકો પાસેથી વસૂલ કરે છે, જે તેને તેમના ગ્રાહકો પર લાદે છે.
મૂલ્યવર્ધિત કર
મૂલ્યવર્ધિત કર અથવા VAT તેમના વિતરણ ચક્રના દરેક તબક્કા દરમિયાન ઉત્પાદનોના વેચાણ પર વસૂલવામાં આવે છે. VAT જે દરે સંકલિત કરવામાં આવે છે તે એક રાજ્યથી બીજા રાજ્યમાં અલગ અલગ હોઈ શકે છે.
કસ્ટમ ડ્યુટી
આ કર ભારતની બહાર ઉત્પાદિત પરંતુ દેશમાં આયાત કરાયેલા માલ પર વસૂલવામાં આવે છે. ક્યારેક, ભારતમાંથી નિકાસ કરાયેલા ઉત્પાદનો પર પણ કસ્ટમ ડ્યુટી લાદવામાં આવે છે.
સ્ટેમ્પ ડ્યુટી
ભારતમાં સ્થાવર મિલકતના માલિકીના ટ્રાન્સફર વખતે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી વસૂલવામાં આવે છે. તે તમામ કાનૂની દસ્તાવેજો પર પણ વસૂલવામાં આવે છે અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
મનોરંજન કર
નાગરિકોના મનોરંજન સંબંધિત તમામ ઉત્પાદનો અને સેવાઓ પર મનોરંજન કર લાદવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મૂવી સ્ક્રીનીંગ, કોમેડી શો, વગેરે. રાજ્ય સરકારો પણ તેને વસૂલ કરે છે.
સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ
ભારતના સ્ટોક એક્સચેન્જ દ્વારા સ્ટોકના વેચાણ અથવા ખરીદી પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ અથવા STT લાગુ પડે છે.
પરોક્ષ કરની વિશેષતાઓ
પરોક્ષ કરની વિશેષતાઓ
ભારતમાં પરોક્ષ કરની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
કર જવાબદારી
ઉત્પાદકો અને સેવા પ્રદાતાઓ સરકારને પરોક્ષ કર ચૂકવે છે, તેમ છતાં કર જવાબદારી અંતિમ વપરાશકર્તાઓ અથવા અંતિમ ગ્રાહકો પર નાખવામાં આવે છે.
કર ચુકવણી
પરોક્ષ કર ચૂકવવાની જવાબદારી ઉત્પાદકો, વેચાણકર્તાઓ અથવા સેવા પ્રદાતાઓની છે. તેઓ આ કર તેમના ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલ કરે છે અને સરકારમાં જમા કરાવે છે.
કરની પ્રકૃતિ
પરોક્ષ કરનો સ્વભાવ સરકાર માટે આવક ઊભી કરવામાં મદદ કરવાનો હતો અને બધા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર લાગુ થવાનો હતો. જોકે, એવું કહેવામાં આવતું હતું કે તેનાથી સમાજના ગરીબ વર્ગો પર સમૃદ્ધ લોકો કરતાં વધુ અસર પડી હતી. 2017 માં, GST માટે માર્ગ મોકળો કરવા માટે વિવિધ પરોક્ષ કર રદ કરવામાં આવ્યા હતા.
બચત અને રોકાણ
પરોક્ષ કર તમારી બચત અને રોકાણોને અસર કરતા નથી. તે તમારા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા માલ અને સેવાઓ પર લાગુ પડે છે, પછી ભલે તમારી બચત ગમે તે હોય.
કરચોરી
પરોક્ષ કરચોરી શક્ય નથી અને તેને એક અનિયંત્રિત કૃત્ય માનવામાં આવે છે. આ કર માલ અને સેવાઓના વેચાણ અથવા ખરીદી પર વસૂલવામાં આવે છે, સીધા કરથી વિપરીત, જે તમારી આવક પર વસૂલવામાં આવે છે.
પરોક્ષ કરના ફાયદા
પરોક્ષ કરના ફાયદા
પરોક્ષ કરના મુખ્ય ફાયદા નીચે મુજબ છે:
સગવડ
પરોક્ષ કર અનુકૂળ છે. ગ્રાહક તરીકે, તમારે સરકારને આ કર ચૂકવવાની જરૂર નથી, પરંતુ ઉત્પાદકો અથવા સેવા પ્રદાતાઓ વેચાણ સમયે તેમને એકત્રિત કરે છે.
સંગ્રહની સરળતા
પ્રત્યક્ષ કરની તુલનામાં, પરોક્ષ કર ખૂબ જ સરળતાથી વસૂલવામાં આવે છે. આવક અથવા અન્ય પ્રત્યક્ષ કર જેવા પરોક્ષ કર વસૂલવા માટે કોઈ કડક નિયમો નથી.
ગરીબો પાસેથી સંગ્રહ
ગ્રાહકો પાસેથી તેમની નાણાકીય સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના પરોક્ષ કર વસૂલવામાં આવે છે. આવકવેરાની જેમ, પરોક્ષ કર બધા નાગરિકો દ્વારા તેઓ જે માલ અને સેવાઓ ખરીદે છે અથવા વાપરે છે તેના પર ચૂકવવામાં આવે છે.
ન્યાયી યોગદાન
વિવિધ આવક કૌંસમાં આવતા વ્યક્તિઓ માટે આવકવેરાના દર અલગ અલગ હોય છે. જોકે, પરોક્ષ કરમાં આવી કોઈ જટિલતા નથી. લિંગ, ઉંમર, આવક વગેરેને ધ્યાનમાં લીધા વિના, દરેક ભારતીય નાગરિક માટે યોગદાન સમાન છે.
GST શા માટે પરોક્ષ કર છે?
GST શા માટે પરોક્ષ કર છે?
ભારત સરકારે ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭ ના રોજ ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ અથવા GST શરૂ કર્યો. તેણે VAT, સર્વિસ ટેક્સ વગેરે સહિત અનેક પરોક્ષ કરને બદલી નાખ્યા છે. GST લાગુ કર્યા પછી, ભારતમાં પરોક્ષ કર માળખું વધુ સરળ બન્યું છે. GST એ ભારતમાં સૌથી મોટો પરોક્ષ કર છે અને GST હેઠળ આવતા તમામ માલ અને સેવાઓના વેચાણ પર લાદવામાં આવે છે. GST કાઉન્સિલે વિવિધ માલ અને સેવાઓ માટે વિવિધ GST દરો નક્કી કર્યા છે - ૦%, ૩%, ૫%, ૧૨%, ૧૮% અને ૨૮%.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
હા. પરોક્ષ કરવેરા કયા દરે લાદવામાં આવે છે તેમાં સુધારો કરવો તે ભારત સરકાર પર નિર્ભર છે.
હા. તમારે તમારી ફિલ્મ ટિકિટ પર મનોરંજન કર ચૂકવવો પડશે.
૧૨,૦૦૦ રૂપિયા સુધીની ખાદ્ય ચીજો જે વ્યક્તિગત ઉપયોગ માટે બનાવાયેલ હોય તેને કસ્ટમ ડ્યુટીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
પરોક્ષ કરનો સમાવેશ ઉત્પાદનોના વેચાણ ભાવ અથવા બિલિંગ રકમમાં થાય છે. તેમાંથી બચવા માટે કોઈ જોગવાઈઓ નથી.
દારૂ, પેટ્રોલ, ડીઝલ, કુદરતી ગેસ, ટર્બાઇન ઇંધણ વગેરે જેવી ચીજવસ્તુઓને હાલ GSTના કાર્યક્ષેત્ર/ક્ષેત્રની બહાર રાખવામાં આવી છે.
ડાયરેક્ટ ટેક્સ એટલે તમારી પાસે રહેલી આવકની રકમ અથવા તમને મળતી આવકની રકમના આધારે તમે સરકારને સીધી રીતે ચૂકવવામાં આવતી રકમ અને પરોક્ષ ટેક્સ એ તમે ખરીદો છો તે માલ અને સેવાઓની કિંમતનો એક ભાગ છે અને ગ્રાહક માલ ખરીદતી વખતે તે ચૂકવે છે.
GST અનેક પરોક્ષ કરને એક સિસ્ટમમાં જોડે છે, જેનાથી મૂંઝવણ ઓછી થાય છે અને દેશભરમાં સમાન દર સુનિશ્ચિત થાય છે.
ના. તાજા ફળો, શાકભાજી અને અમુક તબીબી પુરવઠો જેવી કેટલીક આવશ્યક વસ્તુઓ પરોક્ષ કરમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.