एचआरए (HRA) म्हणजे काय आणि त्याची गणना कशी केली जाते?

एचआरए म्हणजेच घरभाडे भत्ता ही आयकर कायद्याच्या कलम 10(13A) नुसार पगारदार कर्मचाऱ्यांना दिली जाणारी एक सवलत आहे. सदर सवलत सामान्यतः अशा व्यक्तींना दिली जाते, जे वेगवेगळ्या शहरांमध्ये काम करतात किंवा नोकरीमुळे स्थलांतर करतात आणि त्यांना अतिरिक्त भाड्याचा खर्च सहन करावा लागतो.

साधारणपणे, नियोक्ता कर्मचाऱ्यांच्या पगाराच्या संरचनेत घरभाडे भत्त्याचा (HRA) घटक समाविष्ट करतो, जेणेकरून ते आयकर कायद्याच्या अनुसूची III (अनुक्रमांक 11) नुसार सूट मिळवून त्यांनी भरलेल्या भाड्याच्या खर्चाचा लाभ घेऊ शकतील.

मिळालेली संपूर्ण एचआरए रक्कम नेहमीच पूर्णपणे करमुक्त नसते. खालील तीनपैकी जी रक्कम सर्वात कमी असेल ती करमुक्त मानली जाईल.

1. प्रत्यक्षात मिळालेला घरभाडे भत्ता (पगाराचा घटक म्हणून)
2. महानगरांमध्ये (मुंबई, कोलकाता, दिल्ली, चेन्नई, हैदराबाद, पुणे, अहमदाबाद आणि बंगळूरु) राहणाऱ्यांसाठी पगाराच्या ५०% आणि महानगरेतर शहरांमध्ये राहणाऱ्यांसाठी पगाराच्या ४०%. (पगारात फक्त मूळ पगार आणि महागाई भत्ता समाविष्ट आहे)
3. प्रत्यक्ष भरलेले भाडे वजा पगाराच्या १०% (पगारात फक्त मूळ पगार आणि महागाई भत्ता समाविष्ट आहे)

व्यक्ती केवळ जुन्या करप्रणालीचा पर्याय निवडल्यासच घरभाडे भत्त्यावरील सवलतीचा दावा करू शकतात.

याव्यतिरिक्त, करपात्र रक्कम निश्चित करताना काही मूलभूत नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर कर्मचाऱ्याने दिलेले वार्षिक भाडे रु. १,००,००० पेक्षा जास्त असेल, तर आयटीआर (ITR) भरताना घरमालकाचा पॅन क्रमांक देणे अनिवार्य आहे. तसेच घरमालक आणि कर्मचारी यांच्यातील नातेसंबंधाचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे.

जरी स्वयंरोजगार असलेले व्यक्ती अनुसूची III (अनुक्रमांक 11) नुसार घरभाडे भत्ता (HRA) सवलतीचा दावा करू शकत नाहीत, तरी ते आयकर कायद्याच्या कलम 134 द्वारे समान लाभांचा दावा करू शकतात.

आयकर कायद्याचे कलम 134 अशा व्यक्तींना (पगारदार - घरभाडे भत्ता घटकाशिवाय आणि स्वयंरोजगार करदाते दोघेही) कर सवलत प्रदान करते जे भाडे देतात परंतु घरभाडे भत्ता (HRA) मिळत नाही.

यांपैकी सर्वात कमी रक्कम या कलमांतर्गत वजावट म्हणून विचारात घेतली जाईल.

• दरमहा ५,००० रुपये किंवा दरवर्षी ६०,००० रुपये
• या कलमांतर्गत खर्चासाठी वजावट देण्यापूर्वी एकूण उत्पन्नाच्या २५%
• या कलमांतर्गत खर्चासाठी वजावट देण्यापूर्वी उत्पन्नाच्या १०% वजा करून प्रत्यक्ष भाडे.

वर नमूद केलेल्या मूलभूत नियमांव्यतिरिक्त, HRA लाभांवर दावा करण्यापूर्वी तुम्ही काही गोष्टी देखील लक्षात ठेवल्या पाहिजेत.

घरभाडे भत्ता (HRA) कसा मिळवता येतो हे जाणून घेण्यासाठी खालील काही महत्त्वाचे मुद्दे आहेत:

तुम्ही गृहकर्ज घेतले असले तरी, आयकर कायदा, २०२५ अंतर्गत नमूद केलेल्या अटींच्या अधीन राहून तुम्ही घरभाडे भत्त्याच्या (HRA) लाभांचा दावा करू शकता.

• जर तुमच्या घराचे वार्षिक भाडे १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त असेल, तर तुमच्या घरमालकाच्या पॅन कार्डचा तपशील देणे बंधनकारक आहे.
• जर तुमचा घरमालक अनिवासी भारतीय (NRI) असेल, तर तुम्हाला भाडे देण्यापूर्वी ३०% स्त्रोतावर कर (TDS) कापून घेणे आवश्यक आहे.
• जर तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या घरात राहत असाल, तर तुमच्या नियोक्त्याकडून दिला जाणारा घरभाडे भत्ता आयकरातून सूट मिळणार नाही.
• ज्या कर्मचाऱ्यांना विशिष्ट घरभाडे भत्ता (HRA) मिळत नाही, ते अनुसूची III (अनुक्रमांक 11) अंतर्गत आयकरमध्ये घरभाडे भत्ता सवलतीचा दावा करू शकत नाहीत, परंतु आयकर कायद्याच्या कलम 134 द्वारे इतर लाभांचा दावा करू शकतात.

एचआरए कॅल्क्युलेटर हे एक सोपे साधन आहे जे तुम्हाला दावा करता येणाऱ्या एचआरए सवलतीचा अंदाज लावण्यास मदत करते. यामध्ये तुम्ही पगाराचा काही तपशील, तुमचे भाडे आणि शहराचा प्रकार टाकता. त्यानंतर हे साधन कराचा नियम लागू करते आणि संभाव्य सवलतीची रक्कम दाखवते. हे एक त्वरित अंदाज देते, तरीही अंतिम दावा तुमच्या पगाराच्या नोंदी आणि भाड्याच्या कागदपत्रांशी जुळला पाहिजे.

मूळ पगार, मिळालेला घरभाडे भत्ता (HRA), भरलेले भाडे आणि शहराचा प्रकार या चार तपशिलांनी सुरुवात करा. त्यानंतर, सेवानिवृत्ती लाभांसाठी महागाई भत्ता पगाराचा भाग असल्यास, तो नमूद करा. एकदा हे आकडे भरले की, हे साधन वर नमूद केलेल्या तीन नियम-आधारित मर्यादांची तुलना करते.

प्रत्येकजण एचआरए सवलतीचा दावा करू शकत नाही. हा लाभ प्रामुख्याने अशा पगारदार कर्मचाऱ्यांसाठी आहे, ज्यांना त्यांच्या पगाराचा भाग म्हणून एचआरए मिळतो आणि जे भाड्याच्या घरात राहतात. संबंधित कालावधीसाठी भाडे भरलेले असणे आवश्यक आहे. जर तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या घरात राहत असाल, तर ही सवलत लागू होणार नाही. पगाराचा अचूक तपशील आणि भाड्याच्या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत. या लाभासाठी जुनी करप्रणालीच सामान्यतः लागू राहते.

भाड्याच्या पावत्या, उपलब्ध असल्यास भाडेकरार आणि भाडे भरल्याचा पुरावा जपून ठेवा. वर्षादरम्यान भरलेले एकूण भाडे ₹१ लाखांपेक्षा जास्त असल्यास, घरमालकाचा तपशील महत्त्वाचा ठरतो. आयकर कायद्यानुसार, घरभाडे भत्त्याच्या (HRA) दाव्यांसाठी घरमालकाचे नाव, पत्ता, पॅन क्रमांक आणि घरमालकाशी असलेले नाते आवश्यक आहे. मसुदा आराखड्यानुसार, कर कपातीच्या उद्देशाने कर्मचाऱ्यांनी फॉर्म क्रमांक १२४ मध्ये नियोक्त्याला पुरावा सादर करणे अपेक्षित आहे. मालमत्ता मालकाशी असलेले नाते देखील उघड करणे आवश्यक आहे. जिथे लागू असेल तिथे, लाभार्थ्याने अशा भाड्याच्या उत्पन्नाची नोंद रिटर्नमध्ये करणे आवश्यक आहे.

या लेखात दिलेली आमची माहिती आयकर कायदा, २०२५ आणि त्याअंतर्गत जारी केलेल्या आयकर नियम, २०२६ नुसार विद्यमान तरतुदी, कायदे आणि नियमांनुसार आहे. कर कायद्यांमध्ये वेळोवेळी सुधारणा केल्या जाऊ शकतात. येथे नमूद केलेले फायदे / मार्गदर्शन हे कंपनीचे मत / दृष्टिकोन मानले जाऊ नये. आम्ही विनंती करतो की, सदर लेखांतर्गत लागू होणाऱ्या कर लाभांवर / मार्गदर्शनावर आपल्या वैयक्तिक कर सल्लागाराकडून स्वतंत्र मत घ्यावे.